زرشك را عقيق درخشان صحراهاي خراسان نام نهاده اند و آنرا از تيره زرشكيان دانسته اند.
زرشك درختچه اي است خاردار از نوع بربرلين به بلندي يك تا سه متر و داراي شاخه هاي زورشكن كه از شاخه هاي كوتاه و تازه و جوان به صورت تناوبي روئيده است.
ميوه اش بيضي شكل و قرمز رنگ و گاه مايل به سياه و داراي مزه اي ترش است. به نظر مي رسد كه از روزگاران كهن با زرشك و خواص درماني آن آشنايي داشته اند. زكرياي رازي به خواص درماني زرشك واقف بوده است.
رشك مقوي كبد و معده و تصفيه كننده خون مي باشد.
با شربت و مرباي زرشك، نارسائي هاي كبدي، كليه و سوء هاضمه را رفع مي كنند.
جوشانده برگ پوست و ريشه زرشك در درمان قولنج كبدي، كليدي آب آوردن اعضاء ، سوء هاضمه، امتلاء معده، اسهال خوني، نقرس، رماتيسم، بيماريهاي تب دار، خون ريزي هايي كه در فاصله قاعدگي رخ مي دهد، مفيد است با جويدن برگ زرشك لثه و دندان محكم و مانع خون ريزي مي شود. ضمناً زرشك ورم و التهاب حاد را از ميان مي برد در درمان ضعف قلب و دستگاه تنفسي و دل دردهاي ناشي از ورم كبدي، پوست، واريس، بواسير مفيد است. بطور كلي زرشك در درمان آنژيم،آسم، درمان شن و ماسه كليه و مسمريت ترياك، امراض كبدي و نيز درمان اسهال خوني و رفع اختلالات خون و نارسائي هاي قلبي مفيد و موثر تشخيص داده شده است.
همين دردها بوده است كه شاعر آورده است :
مي خورد شراب طرشك از روي منفعت رفع زحير و علت اسهل و غش كند
قوت دهد دل و جگر و معده را صفرا فرو نشانده و رفع عطش كند
بهترين و مناسب ترين وقت برداشت آبان ماه است. برداشت محصول هر چه ديرتر انجام گيرد بهتر خواهد بود زيرا ميوه شيرين تر مي شود. ميوه نارس زرشك، كمي گپس است. روش برداشت به صورت سنتي دست چيني و تركه زدن است.
دست چيني از هر جهت بر تركه زدن برتري دارد.
نهال زرشك تا حدود پنج سال دستاورد اقتصادي چشمگيري ندارد. محصول در خور توجه از سل پنجم اغا مي شد. از سال هفتم ميانگين محصول زرشك در هر هكتار حدود دو تن خواهد بود.
با افزايش سن درخت، محصول بيشتر مي شود، عمر درخت زرشك نسبتاً زياد است و در ناحيه هايي از خراسان درختاني وجود دارد كه سن آنها به پنجاه يا شصت سال مي رسد كه باردهي درخت يك سال در ميان است و چنانچه هرس انجام نگيرد، محصول كاهش مي يابد. ميانگين زرشك خشك در نهال هاي پنج ساله، بيست كيلوگرم خواهد بود.
دوره بازدهي درخت زرشك تا حدود هفتاد و پنج سالگي است.
در فرهنگها، زرسك، زرنك، زراك، زرب، زرنگ، زراج، زراچ، زاج، زارج، زنبل، زيل بار، زيبربار، سرشك، دارشك. انتر باريس، انبر باريس، انبر بيريس، ارقيس، ارقيص، اترار، اتراره، ابزار، افزار، اترار، ائوار عقده، عودالربح، ماليسك، مياليك،هروك، ديكن اوزدمي، طوز لفي، قره قات، قراطات، قره بيع.
در 100 صد گرم زرشك نوع سياه : 54 كيلو كالري وجود دارد. 7/1 گرم پروتئيني 1/0 گرم چربي. 13 گرم گلوسيد، 4/2 گرم فيبر، 40 ميلي گرم پتاسيم، 60 ميلي گرم كلسيم، 230 واحد بين المللي ويتامين A و 200 ميلي گرم ويتامين C مي باشد.
صد گرم از نوع زرشك قرمز داراي 50 كيلو كالري، 4/1 گرم پروتئين، 2/0 گرم چربي، 12 گرم گلوسيد، 4/3 گرم فيبر، 257 ميلي گرم پتاسيم، 32 ميلي گرم كلسيم، 120 واحد بين المللي ويتامين A و 41 ميلي گرم ويتامين، 23 ميلي گرم فسفر، 1 گرم آهن مي باشد.
زرشك علاوه بر ايران، در آناتولي، عراق، افغانستان، قفقاز و تركمنستان غرب پاكستان، كشمير و آسياي مركزي هم مي رويد. گونه هاي ديگري اخيراً به عنوان گياه زينتي به ايران وارد شده كه در مناطق مختلف از جمله باغ گياه شناسي ملي ايران كاشته شده اند.
بلندترين زرشك از 1 متر تا 4 متر مي رسد. برگهايش بيضي شكل و داندانه دار است. پوست شاخه هاي جوان آن اغلب قهوه اي يا قرمز و گاهي زرد رنگ مي باشد و نيز چوب آنهم زرد رنگ است.
با گل هاي زرد و خوشه اي و غالباً آويزان است. زرشك از نظر پزشكي طپش قلب را پايين مي آورد و نبض را كند مي سازد و برنش ها را نرم مي كند. زرشك داراي خواص باكتري كش در پوست بدن بوده و حركات دودي را در جهاز هاضمه تقويت مي نمايد. مصرف اين ميوه در مواقع بارداري ممنوع است.
در قديم از زرشك نوعي ليموناد تهيه مي كردند كه در تبهاي عفوني، تيغوس و ديسانتري مصرف مي كردند. اما امروزه از زرشك در تهيه شربت و مربا و پلو استفاده مي كنند.
روش نگهداري و طريقه ساختن شربت زرشك را چنين دانسته اند : پس از چيدن زرشك، آن را خشك مي كنند و سپس انها را در كيسه اي بافته شده از نخ پنبه مي ريزند كه بايد در محيطي خشك و بدون رطوبت و گرمايي بين سه تا پنج درجه سانتي گراد نگهداري شود.
براي ساختن شربت زرشك بايد نيم كيلو محصول تازه آن را در يك ليوان آب خيس كنند و دو ساعت بعد آب آن را بگيرند. نيم كيلو شكر به آن بيفزايند و سپس بجوشانند. شربت بدست امده در شيشه در بسته، مدتها قابل نگهداري است و انسان كه درباره خواص آن گفته اند.
اين شربت، خنك كننده و صفرا بر است. اميد كه چنين محصولي مفيد و فايده مند هميشه و همواره در سرزمين اهورائي ما سرسبز و با طراوت باشد. چنين باد.
زرشك را عقيق درخشان صحراهاي خراسان نام نهاده اند و آنرا از تيره ي زرشكيان دانسته اند.
زرشك درختچه اي است خاردار از نوع بربريس به باندي يك تا سه متر و داراي شاخه هاي زودشكن كه از شاخه هاي كوتاه و تازه و جوان به صورت تناوبي روييده است .
ميوه اش بيضي شكل و قرمزرنگ و گاه مايل به سياه و داراي مره اي ترش است . به نظر مي رسد كه از روزگاران كهن به زرشك و خواص درماني آن آشنايي داشته اند. زكرياي رازي به خواص درماني زرشك واقف بوده است .
زرشك مقوي كبد و معده و تصفيه كننده ي خون مي باشد. با شربت و مرباي زرشك ، نارسايي هاي كبد، كليه و سوء هاضمه را دفع مي كنند.
جوشانده برگ پوست و ريشه ي زرشك در درمان قولنج كبدي ،كليوي ، آب آوردن اعضا ، سوء هاضمه ، امتلاء معده ، اسهال خوني، نقرس ، رماتيسم ، بيماري هاي تب دارو خون ريزي هايي كه در فاصله ي قاعدگي رخ مي دهد مفيد است . با جويدن برگ زرشك ، لثه و دندان محكم و مانع خون ريزي مي شود. ضماد زرشك ورم و التهاب حاد را از ميان مي برد. دردرمان ضعف قلب و دستگاه تنفسي و دل دردهاي ناشي از وزم كبدي ، پوست ، واريس و بواسير مفيد است .به طوركلي زرشك در درمان آنژيم ، آسم ، درمان شن و ماسه ي كليه و مسموميت ترياك ، امراض كبدي و نيز درمان اسهال خوني و رفع اختلالات خون نارسايي هاي قلبي مفيد و موثر تشخيص داده شده است .*
در درمان همين دردها بوده است كه شاعر آورده است :
مي خورد شراب زرشك از روي منفعت رفع زحير و علت اسهال و غش كند
قوت دهد دل و جگر و معده را صفرا فرونشاند و دفع عطش كند
بهترين و مناسب ترين وقت برداشت آن آبان ماه است . برداشت محصول هرچه ديرتر انجام گيرد بهتر خواهد بود زيرا ميوه شيرين تر مي شود. ميوه ي نارس زرشك ، كمي گس است . روش برداشت به صورت سنتي دست چيني و تركه زدن است. البته روش دست چيني از هرجهت برتركه زدن برتري دارد.
نهال زرشك تا حدود پنج سال دستاورد اقتصادي چشمگيري ندارد.محصول درخور توجه از سال پنجم آغاز مي شود.از سال هفتم ميانگين محصول زرشك در هر هكتار حدود دو تن خواهد بود.
برگرفته از : http://saffron.blogfa.com
كاشت :
زعفران از گياهان پيازدار و چندساله است كه گاهي اوقات پياز آن مدت بيش از 15 سال در زمين مي ماند . زمان كشت اين محصول، معمولاً شهريور ماه و اوايل مهرماه است . براي كاشت ، پيازها را از زمينهايي كه قبلاً زعفران بوده در مي آورند و به صورت رديفي در شيارهايي كه در زمين ايجاد شده با فاصله 20 سانتي متر از هم مي كارند . از نظر آب و هوايي، زعفران در مناطقي رشد مي كند كه آب و هواي معتدل با تابستانهاي گرم و خشك و زمستانهاي ملايم دارد . محصول زعفران در زمستان و اوايل بهار احتياج به آب دارد اما در تابستان نيازمند به آب نيست .
گل دهي زعفران:ميزان گل و محصول دهي زعفران در سطح ، بستگي كامل به حاصلخيزي و استعداد زمين و سن مزرعه دارد . در سالهاي اول و دوم پس از كاشت پياز ، مقدار محصول زياد نيست ولي از سال سوم به بعد با افزايش تعداد پيازها در زير زمين كه ناشي از قابليت تكثير پذيري پياز زعفران است ، ميزان گل دهي زعفران افزايش مي يابد .در سالهاي پنجم ، ششم و هفتم ميزان محصول و برداشت گل به حداكثر مي رسد و از سال هشتم به بعد گل دهي مزارع زعفران كاهش مي يابد و پيازها بايد از زمين خارج و در زمين ديگري كاشته شود . با توجه به خاصيت تكثير پذيري پياز زعفران، مقدار پيازي كه بعد از هشت سالگي از يك مزرعه خارج مي شود، براي كاشت زعفران جديد در سطحي حدود پنج برابر آن مزرعه كفايت مي كند .از هر پياز زعفران سالانه بين دو تا پنج گل برداشت مي شود .بر اساس محاسبات انجام شده از هر 15هزار گل زعفران صد گرم زعفران خالص بدست مي آيد . به عبارت ديگر بازدهي هر هكتار زمين زعفران حدود شش كيلو گرم زعفران خشك است .
عملیات کاشت (سال اول): در فصل بهار زمین مورد نظر را در طی یک هفته دو بار شخم زده شود بطوریکه همه کلوخها خرد شده و کود بخوبی با خاک مخلوط گردد. پس از رشد علفهای هرز را وجین نموده و تا موقع کاشت رها شود.
در اوایل پاییز چند روز قبل از کاشت زمین را آبیاری و برای سومین مرتبه زیر و رو کرده بعد از آنکه همه کلوخه ها خرد شدند پیازهای به روش فارویی یا کرتی کاشته شوند.
طریقه کاشت پیازها: پیازها انتخاب شده باید سالم و عاری از هر گونه بیماری و یا آسیب دیدگی بوده و قبل از کاشت با سموم قارچ کش ضدعفونی شود.
فاصله پیازها روی ردیف 20 سانتیمتر و فاصله بین ردیفها را 25 سانتیمتر است که در غیر این صورت پیازها رشد مناسب نخواهند کرد در هر هکتار به طور متوسط 3 تن پیاز کاشته می شود.
بعد از کاشت پیازها بلافاصله مزرعه آبیاری شود و اگر 3-2 روز قبل از کاشت آبیاری صورت گرفته باشد می توان آبیاری را تا چند روز بعد از کاشت به تعویق انداخت بهترین زمان آبیاری مزرعه اواخر مهرماه می باشد اگر آبیاری زودتر از زمان مقرر انجام شود برگها قبل از گلها ظاهر می شوند که در این صورت عمل برداشت را با مشکل مواجه می سازد.
بنابراین باید مراقب بود که در فاصله زمانی بین مرحله کاشت پیازها و زمان برداشت گل فقط یکبار آبیاری انجام شود. زعفران گیاهی است مخصوص مناطق خشک و آب چندانی نیاز ندارد اما اگر بعد از برداشت و طول زمستان چندین نوبت مزرعه آبیاری شود پیازها درشت تر خواهند شد و باعث می گردد که گیاهان قویتری ایجاد کند. آبیاری زعفران زمانی انجام می شود که محصولات دیگر به آب احتیاج ندارد.
داشت :
کوددهی: در اواسط مهرماه در حدود 15 تن در هکتار کود دامی به زمین داده و شخم سطحی زده می شود. بطوریکه به پیازها آسیبی نرسد اگر در مزرعه علف هرز دیده شد باید وجین انجام گیرد.
آبیاری: آبیاری در سال دوم همانند سال اول انجام می شود اگر بارندگی در حد متوسط باشد هر 20 روز یکبار آبیاری کفایت می کند(دور آبیاری به نوع خاک هم بستگی دارد و در خاکهایی با درصد شن بیشتر دور آبیاری کوتاهتر و در خاکهای رسی دور آبیاری بلندتر است)
در سالهای خیلی سرد در ماههای دی و بهمن باید از آبیاری مزرعه خودداری نمود زیرا باعث یخ زدگی و فساد پیازها می گردد. آخرین آبیاری در اواسط فروردین است زمانی که برگهای زعفران رو به زردی می گرایند بعد از آن برگها را چیده و بعنوان خوراک دام استفاده گردد ولی دقت کنید که به هیچ وجه دام را برای چرانیدن در مزرعه رها نکنید چرا که به پیازها فشار آورده پیازها آسیب دیده و احتمال سبز شدن آن در سال آینده کاهش می یابد.
کنترل علفهای هرز: بهترین روش کنترل علفهای هرز وجین دستی است که دو بار در سال انجام می شود. در صورت لزوم از علفها کشهای مناسب با توصیه کارشناسان مربوطه استفاده می شود.
کنترل آفات: خرگوش و جوجه تیغی از جمله جانورانی هستند که از پیازهای زعفران تغذیه نموده و به مزرعه خسارت می زنند در صورت مشاهده آثار آن از طعمع مسموم طبق توصیه کارشناس مربوطه استفاده می شود.
کشت زعفران فقط در سال اول ولی برداشت آن 7 سال می باشد.
برداشت :
فصل برداشت زعفران آبان ماه هر سال است . در تابستان مزارع زغفران خشك است و آثاري از گياه زعفران در روي زمين پيدا نيست . برداشت گل زعفران 10الي15 روز بعد از اولين آبياري و با پيدايش اولين گلها شروع مي شود و هر سال در هر منطقه فقط به مدت 15 روز ادامه مي يابد . گلهاي زعفران قبل از آفتاب چيده مي شوند . تابش آفتاب و تاخير در چيدن گل باعث كاهش مرغوبيت و همچنين افزايش مشكلات برداشت مي شود . افرادماهر مي توانند روزانه 4تا6 كيلو گل زعفران را از مزرعه جمع آوري كنند .
پس از چيدن گل زعفران از مزرعه نوبت جداكردن كلاله سپر قرمز رنگ آن كه همانزعفران اصلي است فرا مي رسد . اين عمل را زعفران كاران (( پر كردن زعفران )) مي گويند و كار بسيار مشكلي است بطوريكه يك فرد ماهر در يك روز تنها قادر است حدود 4كيلوگل زعفران را پر كند . بعد از جداشدن كلاله قرمز از گل زعفران، آن را در آفتاب يا سايه و ياجديداً از طريق آتش خشك مي كنند و سپس بسته بندي كرده و براي عرضه به بازار مي فرستند . از لحاظ بسته بندي ، دو نوع بسته بندي معروف در بازار ايران وجود دارد كه عبارت است از : (( زعفران سر گل )) (( زعفران دسته )) . رعفران سر گل، نوع مرغوب تر بوده و قيمت آن هم گرانتر است . ساير قسمتهاي گل زعفران مانند گل برگ و ساقه هاي آن دور ريخته مي شوند . البته درداخل گل زعفران يك رشته سپر زرد رنگ نيز وجود دارد كه غالباً آن را دور مي ريزند .
به رغم سختي كار برداشت زعفران، با وجود پيشرفتهاي زياد تكنولوژي ، محصول زعفران با داشتن قدمت چهار هزار ساله هنوز در تمامي ابعاد به صورت سنتي اداره مي شود .كاشت ، داشت، برداشت و حتي روش خشك كني محصول زعفران نيز سنتي است كه اين امر موجب بروز مشكلات فراواني براي توليد و ارزه اين محصول مي باشد بنا بر اين استفاده از ماشين و گسيل داشتن ابزار مدرن به سوي مزارع زعفران ، با توجه به اهميتي كه اين محصول در تجارت خارجي ايران و كسب درآمد ارزي و نيز افزايش درآمد كشاورزان دارد ، امري اجتناب ناپذير به نظر مي رسد .
برداشت زعفران: مزرعه زعفران در سال اول محصول قابل توجهی ندارد و فقط پیازهایی که درشت تر بوده و تغذیه خوبی داشته اند به گل رفته و تولید زعفران می کنند.
زمان گلدهی مزرعه معمولا آبانماه و دوره گلدهی 15 روز بطول می انجامد برداشت زعفران توسط دست و نیروی انسانی انجام می گیرد.
بهترین زمان گل گیری در ساعات اولیه صبح و قبل از طلوع آفتاب می باشد بنابراین به تعداد نیروی کارگری زیادی نیاز است اگر گلها در معرض باد و نور خورشید قرار بگیرند کیفیت خود را از دست داده و عطر و رنگ آن کاهش می یابد.
بعد از چیدن گلها رشته های زعفران را از گل جدا کرده و بر روی پارچه های تمیز در اطاقکی که سایه بوده و تهویه مناسبی داشته باشد پهن کرده تا کاملا خشک شوند.
از هر هکتار مزرعه زعفران بطور متوسط سالانه 10 کیلوگرم زعفران خشک بدست می آید. در پایان سال هفتم باید پیازها را از زمین دیگری منتقل نموده قابل توجه است که پیازها را در سال اول را دارند پس در سال هفتم 5 هکتار زمین را با این مقدار پیاز می توان به زیر کشت برد.
کاشت و برداشت زعفران به ماشین آلات سنگین نیاز ندارد.http://saffron.blogfa.com
+ نوشته شده توسط محسن در دوشنبه هفدهم خرداد 1389 و ساعت
0:51 |
